Hemoglobina glikowana

HbA1c - hemoglobina glikowana - to jeden z kluczowych wskaźników, który pozwala ocenić ryzyko powikłań cukrzycy i monitorować leczenie.

Niestety tylko u jednej piątej chorych w Polsce wskaźnik ten ma “bezpieczną”, uznawaną na świecie za standardową - wartość poniżej 7%. Osoby ze źle wyrównaną cukrzyca i zbyt wysokim poziomem HbA1c są narażone na powikłania, które skracają życie średnio o 10 lat. Dla utrzymania prawidłowego poziomu HbA1c i zmniejszenia ryzyka powikłań kluczowe znaczenie ma odpowiedni tryb życia oraz skuteczne leczenie cukrzycy. U chorych wymagających leczenia insuliną optymalnym rozwiązaniem jest terapia odtwarzająca prawidłowe wydzielanie insuliny oparta na podawaniu krótko działającej insuliny przed posiłkami oraz długo działającego analogu naśladującego tak zwane podstawowe wydzielanie insuliny.

“Złoty standard” w leczeniu cukrzycy, tak już w 1999 roku, hemoglobinę glikowaną nazwała Światowa Organizacja Zdrowia. Mimo iż od tego momentu minęło siedem lat ten uznany na całym świecie wskaźnik w Polsce jest wciąż stosunkowo mało znany nie tylko osobom chorym, ale także lekarzom pierwszego kontaktu.

Czym jest HbA1c? To hemoglobina zawarta w czerwonych krwinkach, która łączy się z glukozą proporcjonalnie do poziomu glukozy we krwi. Hemoglobina glikowana ma ogromną wartość diagnostyczną, bo pozwala ocenić średni dobowy poziom glukozy we krwi chorego w okresie ok. 100 dni poprzedzających badanie.

Według światowych standardów poziom HbA1c u chorych nie powinien przekraczać 7%. Tymczasem z badania PolDiab przeprowadzonego przez Polskie Towarzystwo Diabetologiczne oraz Polskie Stowarzyszenie Diabetyków wynika, że blisko 80% chorych w Polsce nie osiągnęło tego celu leczenia.

- Obniżenie poziomu hemoglobiny glikowanej już o 1% związane jest z redukcją ryzyka wszystkich powikłań o 21%, w tym z 5% redukcją ryzyka udaru mózgu, redukcją ryzyka zgonu o 12% oraz ryzyka amputacji kończyny aż o 43% - powiedziała dr n. med. Dorota Pisarczyk-Wiza, diabetolog z Kliniki Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Akademii Medycznej w Poznaniu.

Źle wyrównana cukrzyca - której oznakami są zbyt wysoki poziom cukru we krwi na czczo oraz poziom HbA1c powyżej 7% - może prowadzić m.in. do utraty wzroku, zawału serca, udaru mózgu, uszkodzenia nerek i amputacji kończyny. Dane statystyczne są przerażające. Aż 80% chorych na cukrzycę umiera z powodu chorób układu krążenia. Zawał serca występuje u nich cztery razy częściej niż u chorych bez cukrzycy, udar mózgu - pięć razy częściej, a do amputacji stopy dochodzi 40 razy częściej. Nie można zapomnieć także o nefropatii cukrzycowej. Uszkodzenia nerek są pierwszą przyczyną dializ zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie. Danych na temat Polski brak. Niemniej nie ma racjonalnych przesłanek, aby sądzić, że w naszym kraju jest pod tym względem lepiej.

- Powikłania skazują osoby chore na trwałe kalectwo, a państwo na ponoszenie bardzo wysokich kosztów leczenia tychże powikłań. Wciąż słyszymy, że Narodowego Funduszu Zdrowia nie stać na zrefundowanie, choćby niewielkiej grupie chorych, jedynego długo działającego analogu, który podany wyłącznie raz na dobę zapewnia odtwarzanie podstawowego dobowego rytmu wydzielania insuliny. Dzięki niemu chorzy mogliby lepiej kontrolować swoją cukrzycę i bronić się skutecznie przed powikłaniami. Jednocześnie to samo państwo godzi się płacić ogromne sumy pieniędzy za amputacje i leczenie powikłań cukrzycy. Gdyby ktoś podjął próbę rzetelnego oszacowania tych kosztów, to zapewne okazałoby się, że zapobieganie jest o wiele tańsze - mówi Hanna Zych-Cisoń, Wiceprezes Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków im. św. Łukasza.

Śmiertelnym zagrożeniem dla osób chorych są hipoglikemie, czyli spadki poziomu glukozy we krwi. Długotrwałe i często występujące hipoglikemie mogą prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci. Dotyczy to zarówno dorosłych jak i dzieci. Do najczęściej występujących objawów niedocukrzenia należą: głód, obfite pocenie, drżenie warg, mrowienie wokół ust i języka, kołatanie serca, niekiedy ból głowy, “dziwne zachowania”. Są to objawy ostrzegawcze. Niestety połowa wszystkich hipoglikemii występuje nocą, gdy chory śpi i jest bezbronny. 70% hipoglikemii zdarzających się nocą, to tzw. hipoglikemie nieuświadomione. Dlatego PSD regularnie apeluje do Ministerstwa Zdrowia i Narodowego Funduszu Zdrowia o udostępnienie przynajmniej niewielkiej grupie chorych z najgorzej wyrównaną cukrzycą jedynego na rynku długo działającego analogu. Podany raz na dobę działa przez dwadzieścia cztery godziny chroniąc osobę chorą przed spadkami poziomu cukru także podczas snu oraz, co jest niezwykle istotne, poprawia świadomość czucia hipoglikemii. Nie powoduje przy tym przyrostu wagi ciała.

- Przez długie lata moje leczenie oparte było na różnych mieszankach insuliny. Wieczorem kładłem się spać z lękiem, a rano nie mogłem poradzić sobie z wysokimi cukrami. Byłem zmuszony wstawać w nocy, by dostrzykiwać dodatkową dawkę leku lub coś podjeść. Po przejściu na długo działający bezszczytowy analog insuliny skończyły się moje kłopoty z niedocukrzeniami i z wysokimi cukrami rano. Kładę się spać spokojny, ta terapia daje mi poczucie bezpieczeństwa - powiedział Jarosław Karwowski, chory na cukrzycę od 12 lat.

Szacuje się, że w Polsce żyje ponad 2 miliony chorych na cukrzycę, z czego ponad połowa to osoby nie zdiagnozowane, które o swojej chorobie jeszcze nie wiedzą.

Słowniczek podstawowych terminów związanych z cukrzycą

analogi insuliny
substancje powstałe w wyniku przestawienia kolejności aminokwasów wchodzących w skład insuliny. Odpowiednia modyfikacja budowy cząsteczki insuliny zmienia dynamikę jej funkcji, powodując na przykład szybki początek lub przedłużenie jej działania.

analogi szybko działające
dzięki modyfikacji cząsteczki analogów insuliny wyróżniają się mniejszą zdolnością do tworzenia między sobą połączeń niż cząsteczki rozpuszczalnej insuliny ludzkiej, dlatego analogi szybko działające wchłaniają się z tkanki podskórnej do krwi zaledwie w kilka minut. Dzięki tym analogom zmniejsza się poziom cukru we krwi po posiłku.

analogi długo działające
po wstrzyknięciu pozostają pod skórą i stopniowo, w ciągu 12 - 24 godzin, bardzo równomiernie uwalniają się do organizmu.  Analogi długo działające stanowią bazę naśladując fizjologiczne wydzielanie insuliny między posiłkami i w nocy. Na rynku jest tylko jeden bezszczytowy długo działający analog,  który odtwarza podstawowy rytm wydzielania insuliny przez pełne 24 godziny - Lantus (glarginą).

choroba naczyń mózgowych
zdarza się częściej u chorych na cukrzycę niż u osób bez cukrzycy. Jest spowodowana zaburzeniami ukrwienia mózgu. Może doprowadzać do przejściowych niedowładów (przemijające ataki niedokrwienne) oraz do udaru mózgu. Przy udarze mózgu występują niedowłady i porażenia (np. kończyn).

choroba niedokrwienna kończyn dolnych
jest wywołana miażdżycą tętnic. Początkowo objawia się bólami nóg w czasie chodzenia (chromanie przestankowe). W przypadku bardziej nasilonych zmianach miażdżycowych może dochodzić do martwicy obwodowych części stopy (palce, pięta).

choroba wieńcowa
jest spowodowana zwężeniem tętnic wieńcowych odpowiedzialnych za ukrwienie serca. Choroba ta może doprowadzić do zawału serca. Jej objawy są charakterystyczne - występują bóle (palące, piekące) za mostkiem, początkowo zwykle po wysiłku fizycznym. Niestety, niektórzy chorzy na cukrzycę mogą nie odczuwać żadnych dolegliwości. 80% chorych na cukrzycę umiera właśnie z powodu choroby wieńcowej.

cukrzyca
(diabetes mellitus) to choroba, która rozwija się, gdy trzustka nie może wytwarzać insuliny, insulina jest niepełnowartościowa lub tkanki obwodowe są oporne na jej działanie. Aby organizm żywy mógł użytkować glukozę jako źródło energii konieczna jest obecność odpowiedniej ilości prawidłowo działającej insuliny. Dzięki temu hormonowi cząsteczki glukozy mogą wnikać do komórek. Przy braku insuliny lub w przypadku jej nieprawidłowego działania proces ten jest zakłócony - komórki pozbawione są materiału energetycznego (cukier, tłuszcz) i budulcowego (białko) i nie mogą wykorzystywać glukozy. Efektem jest wzrost stężenia glukozy we krwi chorego, która to z bardzo dużą zawartością cukru przepływa przez nerki, gdzie część glukozy przenika do moczu. Pojawia się więc cukromocz i inne objawy choroby. Nieleczona cukrzyca charakteryzuje się wysokim poziomem glukozy we krwi, głodem, zwiększonym pragnieniem, większą ilością oddawanego moczu, w końcowym etapie choroby może wystąpić śpiączka.

cukrzyca ciężarnych
typ cukrzycy rozwijający się w drugiej połowie ciąży, u niektórych, dotychczas nie chorujących na cukrzycę kobiet. W przeważającej większości przypadków poziom glukozy we krwi wraca do normy po porodzie. Ryzyko rozwoju cukrzycy po kilku miesiącach bądź latach jest u tych kobiet zwiększone. Leczenie cukrzycy ciężarnych obejmuje postępowanie dietetyczne lub insulinoterapię. Przeciwwskazane są doustne leki przeciwcukrzycowe

cukrzyca typu 1
(zwana również cukrzycą młodzieńczą lub insulinozależną) jest spowodowana bezwzględnym brakiem insuliny i występuje u osób młodych, szczupłych. W leczeniu stosuje się dietę i insulinę. Cukrzyca typu 1 może mieć bardziej chwiejny przebieg ze skłonnością do niedocukrzeń i śpiączki.

cukrzyca typu 2
(zwana również cukrzycą dorosłych lub insulinoniezależną) występuje u osób po 35.-40. roku życia, najczęściej otyłych. Obserwuje się częstsze występowanie cukrzycy typu 2 rodzinne. Przyczyną tej choroby jest oporność tkanek obwodowych (mięśni, tkanki tłuszczowej i wątroby) na insulinę lub upośledzenie jej wydzielania. Leczenie polega na stosowaniu odpowiedniej diety, leków doustnych i/lub insuliny.

hemoglobina glikowana (HbA1c)
to hemoglobina (związek przenoszący tlen w organizmie) występująca w czerwonych krwinkach, która związała się z glukozą. Jej stężenie pozwala  ocenić średnie stężenie cukru we krwi w ostatnich trzech miesiącach przed pomiarem. W cukrzycy należy dążyć do uzyskania wartości HbA1c wynoszącej 6-7%.

hiperglikemia
to stan, kiedy poziom glukozy we krwi jest zbyt wysoki, zwykle powyżej 15 mmol/l. Podstawowy objaw cukrzycy. Hiperglikemia zwykle nie jest poważnym stanem, jeżeli podwyższenie poziomu cukru we krwi trwa krótko. Natomiast bardzo wysokie poziomy cukru mogą być przyczyną stanu zagrożenia życia, jeżeli nie są rozpoznane i prawidłowo leczone. Poza tym, przedłużone okresy nawet umiarkowanie podwyższonego poziomu cukru we krwi mogą prowadzić do poważnych powikłań cukrzycy.

hipoglikemia
tzw. “niedocukrzenie”, stan, który pojawia się, gdy poziom cukru we krwi spada do poziomu poniżej 2-5 mmol/l. Do najczęściej występujących objawów niedocukrzenia należą: drżenie, potliwość, mrowienie wokół ust i języka, głód, kołatanie serca, niekiedy ból głowy. Są to objawy ostrzegawcze, informujące chorego o zbliżającym się niebezpieczeństwie. Jeżeli w tym czasie nie podejmie się właściwych działań, może dojść do zaburzeń funkcji mózgu, upośledzenia funkcji poznawczych, narastającej dezorientacji, różnorodnych zaburzeń neurologicznych i zachowania, a ostatecznie - do utraty przytomności z towarzyszącymi drgawkami. Długotrwałe i często występujące hipoglikemie mogą prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci.

insulina
to hormon wydzielany przez komórki beta wysp trzustkowych, którego nieprawidłowa lub niewystarczająca produkcja prowadzi do rozwoju cukrzycy. Insulina pozwala glukozie i aminokwasom (składnikom białek) przedostawać się do komórek, gdzie są wykorzystane jako źródło energii (tym samym powoduje obniżenie poziomu cukru we krwi). Bez insuliny glukoza krąży we krwi, co jest przyczyną poważnych powikłań. Obecnie stosowana w leczeniu cukrzycy insulina jest wytwarzana w laboratoriach za pomocą inżynierii genetycznej.

makroangiopatia
to grupa powikłań cukrzycy wynikająca z uszkodzenia dużych tętnic. Do powikłań makroangiopatycznych zalicza się chorobę wieńcową, niedokrwienie kończyn dolnych oraz chorobę naczyń mózgu.

miażdżyca
zmiany degeneracyjne tętnic, prowadzące do zarastania naczyń i niedokrwienia narządów. Schorzenie to dotyczy szczególnie serca, mózgu oraz kończyn dolnych.

mikroangiopatia
to grupa tzw. późnych powikłań cukrzycy wynikających z uszkodzenia małych naczyń krwionośnych. Należą do nich: retinopatia, nefropatia oraz neuropatia.

nefropatia cukrzycowa
powikłanie cukrzycy wynikające z uszkodzenia małych naczyń krwionośnych kłębuszków nerkowych, objawiające się białkomoczem i prowadzące do zaburzenia funkcji oraz niewydolności nerek.

neuropatia cukrzycowa
powikłanie cukrzycy wynikające z uszkodzenia małych naczyń krwionośnych oraz zaburzeń metabolicznych, prowadzące do upośledzenia funkcji układu nerwowego, w tym zaburzeń zdolności poznawczych, np. uczenia się u dzieci i dorosłych.

retinopatia cukrzycowa
powikłanie cukrzycy wynikające z uszkodzenia małych naczyń krwionośnych siatkówki, prowadzące do upośledzenia wzroku oraz ślepoty.

stopa cukrzycowa
groźne powikłanie cukrzycy dotyczące stóp, które powstaje w następstwie zmian w naczyniach krwionośnych (niedokrwienie) i nerwach spowodowanych zbyt wysokimi poziomami cukru we krwi.

śpiączka
stan podobny do snu, w którym chory jest głęboko nieprzytomny. U chorych na cukrzycę może ją spowodować wysoki poziom cukru (hiperglikemia) lub niski poziom cukru (hipoglikemia) we krwi. Najniebezpieczniejsze są nieuświadomione  hipoglikemie nocne.

zjawisko brzasku
polega na wzroście poziomu cukru we krwi we wczesnych godzinach rannych i jest spowodowane wygasaniem działania insuliny, podanej podskórnie przez chorego, i nasileniem wydzielania hormonu wzrostu w czasie snu.