Zakażenia szpitalne

Zakażenia szpitalne stanowią główną przyczynę wielu współczesnych chorób zakaźnych i dotyczą wszystkich szpitali na świecie, od placówek najniższych szczebli do wysoce specjalistycznych klinik, akademii i instytutów.

Problem zakażeń szpitalnych zaistniał w innym wymiarze wraz z wprowadzeniem nowych, inwazyjnych metod diagnostycznych (endoskopia), nowych t echnik operacyjnych (transplantacje, wszczepiania implantów), nowych metod leczniczych (wspomagane oddychanie, żywienie pozajelitowe) oraz w wyniku stosowania leków immunosupresyjnych. Immunosupresja oznacza hamowanie procesu wytwarzania przeciwciał i komórek odpornościowych przez układ odpornościowy pod wpływem określonych czynników. Ponadto istotne znaczenie w zakażeniach szpitalnych ma również powstawanie i rozprzestrzenianie się coraz to nowych szczepów drobnoustrojów opornych na działanie antybiotyków.

Co to jest zakażenie szpitalne?
Terminem tym określa się każde zakażenie nabyte w szpitalu, rozpoznane klinicznie i potwierdzone laboratoryjnie, które nie ujawniło się w chwili przyjęcia do szpitala, a dopiero w okresie hospitalizacji lub po jej zakończeniu (do miesiąca, jeśli pacjent był operowany, a po wszczepieniu ciała obcego, np. protezy - nawet do roku). Czynnikiem etiologicznym zakażeń ujawniających się po wypisaniu pacjenta ze szpitala są najczęściej drobnoustroje pochodzące ze środowiska szpitalnego, które skolonizowały pacjenta w okresie jego kuracji. Do zakażeń szpitalnych zaliczamy także te, które rozwijają się u personelu medycznego i pozostają w ścisłym związku z jego pracą.

Zakażenia szpitalne mogą mieć źródło egzogenne, czyli pochodzić od innego chorego lub ze środowiska, a także endogenne w przypadku zakażenia własną florą bakteryjną skóry czy też błon śluzowych. Wraz z przebywaniem chorego w szpitalu jego flora endogenna zastępowana jest florą szpitalną. Szczepy własne chorego są wrażliwe na antybiotyki, a zakażenia przez nie wywoływane są łatwiejsze do leczenia. Natomiast w szpitalu, gdzie często stosuje się antybiotykoterapię, wyselekcjonowane szczepy są oporne na wiele antybiotyków i leczenie takich zakażeń jest trudne. Wymaga bowiem stosowania antybiotyków o szerokim spektrum działania, które mogą wpływać niekorzystnie na organizm.

Zakażenia szpitalne występują zwykle u chorych o zmniejszonej odporności, głównie noworodków i niemowląt oraz u osób w wieku podeszłym, a także u osób wyniszczonych chorobami. Zakażenia szpitalne mogą być wywołane przez różne drobnoustroje: wirusy, bakterie, grzyby, pierwotniaki.

Źródła zakażeń szpitalnych

Za główne źródło zakażenia uważa się organizm ludzki lub zwierzęcy, w którym są obecne drobnoustroje chorobotwórcze, intensywnie namnażające się, rozsiewające do otaczającego środowiska i mogące zakażać wrażliwy ustrój.

Ponadto źródłem zakażenia mogą być:

- nosiciele (zdrowi i ozdrowieńcy)
- personel szpitalny
- sprzęt szpitalny nieodpowiednio sterylizowany i dezynfekowany (aparatura diagnostyczna, narzędzia chirurgiczne i zabiegowe, materiały opatrunkowe)
- przedmioty osobiste - bielizna, odzież, pościel, buty szpitalne, materace, koce, poduszki
- przedmioty szpitalne - łóżka, meble, klamki, sedesy, nocniki, kaczki, baseny, wanny, butelki, mydelniczki
- leki - krew, plazma, krople do oczu, środki dezynfekcyjne stosowane do odkażania ran
- żywność i woda.

Najczęstsze przyczyny zakażeń szpitalnych:

- brudne ręce personelu
- zanieczyszczona odzież personelu
- niejałowy sprzęt medyczny
- nieodkażony sprzęt niemedyczny oraz skażone otoczenie pacjenta
- złe warunki sanitarno-higieniczne szpitali
- brak systemu kontroli zakażeń w szpitalach.

Drogi szerzenia drobnoustrojów w środowisku szpitalnym

Najważniejszym wektorem transmisji (nośnikiem) zakażenia w szpitalu są ręce pracowników, przede wszystkim lekarzy i pielęgniarek. Brakuje nawyków mycia i odkażania rąk bezpośrednio po każdym kontakcie z pacjentem lub z potencjalnie zakażonym sprzętem, aparaturą, materiałami biologicznymi. Nie przestrzega się także podstawowych zasad higieny osobistej.

Innym źródłem zakażeń szpitalnych jest droga powietrzno-kropelkowa, którą szerzą się zakażenia dróg oddechowych, przede wszystkim wirusowe, ale także bakteryjne. W trakcie kasłania i kichania drobnoustroje przenoszą się wraz z powstającym w tym procesie aerozolem na błony śluzowe kontaktujących się ze sobą chorych oraz pracowników. Ponadto skażona woda do respiratorów, nawilżaczy czy inhalatorów może być przyczyną bezpośredniego podawania zarazków do układu oddechowego.

Zakażenia drogą wodno-pokarmową mogą być spowodowane użyciem skażonej wody do przygotowywania pokarmów. Infekcje te mają często charakter epidemii szpitalnej.

Czynniki etiologiczne zakażeń szpitalnych

Trudno jest wymienić wszystkie drobnoustroje, które mogą być przyczyną zakażeń szpitalnych. Są wśród nich bakterie, wirusy, grzyby i pierwotniaki.

Najczęstsze bakterie powodujące zakażenia szpitalne to: gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus), gronkowiec skórny (Staphylococcus epidermilis), paciorkowce, wśród których największe znaczenie mają enterokoki (Enterococcus). Rzadszą przyczyną są paciorkowce ropne gr. A (Streptococcus pyogenes), paciorkowce ß-hemolizujące (Streptococcus agalactia oraz Streptococcus pneumioniae), pałeczki Gram (-) z rodziny Enterobacteriacae (Escherichia coli - pałeczka okrężnicy, Salmonella, Shigella, Klebsiella pneumoniae, Enterobacter oraz rodzaju Pseudomonas i Acinetobacter).

Najpopularniejsze postacie zakażeń szpitalnych wywoływanych przez bakterie to: bakteriemia lub posocznica, bakteryjne zapalenia wsierdzia, zakażenia ran chirurgicznych i oparzeniowych, zapalenia kości i stawów, zakażenia skóry i tkanek miękkich, zapalenia otrzewnej, zapalenia płuc, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, układu moczowego, zatrucia pokarmowe, zapalenia żył, zakażenia okołoporodowe, zakażenia okołoporodowe noworodków oraz zakażenia oddechowe.

Zakażeniom grzybiczym sprzyja między innymi stosowanie antybiotyków o szerokim spektrum działania i żywienie parenteralne (dojelitowe). Grzyby chorobotwórcze odpowiedzialne za zakażenia skóry i paznokci (dermatofity) to Microsporum, Epidermophyton, Trichosporum. Drożdżaki Candida i Cryptococcus mogą zajmować narządy wewnętrzne oraz powodować np. zapalenie jamy ustnej, zapalenie stawów, zapalenie wsierdzia, zapalenie płuc czy opon mózgowo-rdzeniowych. Z kolei pleśnie mogą być przyczyną zapalenia płuc, skąd mogą zostać przeniesione do innych tkanek i narządów.

Osłabienie mechanizmów odpornościowych u pacjentów poddanych terapii immunosupresyjnej może sprzyjać aktywacji wirusów z rodziny Herpesviridae i występowaniu zakażeń wywoływanych przez wirus cytomegalii (CMV), Epsteina-Barr (EBV), a także przez wirusy powodujące zapalenie wątroby (hepatitis) typu C, B, D, oraz przez wirusa HIV. Za wirusowe zakażenia dróg oddechowych odpowiedzialny jest np. wirus paragrypy, a za zakażenia przewodu pokarmowego szczególnie u małych dzieci - rotawirusy.

Zapobieganie zakażeniom szpitalnym polega na stworzeniu w szpitalu takich barier i warunków pracy, które uniemożliwiałyby przenoszenie się drobnoustrojów z chorego na chorego, z personelu szpitalnego na chorego lub też ze sprzętu szpitalnego na chorego.