Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i gardła

Powszechną dolegliwością występującą przez cały rok, a szczególnie w miesiącach jesiennych, zimowych i wczesną wiosną, jest ból gardła.

Towarzyszy mu uczucie drapania, zaciskania i wysychania w gardle oraz trudności w połykaniu. Dolegliwości te są zwykle następstwem zmian zapalnych w błonie śluzowej jamy ustnej i gardła.

Powstają na skutek pojawienia się poszczególnych czynników infekcyjnych na błonach śluzowych i osłabienia naturalnej bariery ochronnej. Wdychane powietrze zawiera miliony rozproszonych cząsteczek, w tym wirusy, bakterie i grzyby. Naturalne bariery ochronne, takie jak mechaniczna bariera zdrowych błon śluzowych, naturalne wydzieliny (ślina i substancje ochronne w niej zawarte), a także prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy człowieka w większości przypadków są w stanie efektywnie przeciwdziałać rozwojowi zakażenia. Niestety, w przypadku przerwania bądź osłabienia tych mechanizmów, dochodzi do zapalenia.

Błona śluzowa jamy ustnej i gardła pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim nierogowaciejącym. Stała jej wilgotność jest wynikiem ciągłej czynności znajdujących się tu drobnych gruczołów ślinowych śluzówki. Ślina, oprócz mechanicznego opłukiwania błony śluzowej, pokrywa cienką warstwą (0.1 mm) powierzchnię śluzówki. Składniki śliny odpowiadają za stały proces ochrony i nawilżania błony śluzowej. Ślina zawiera wysokocząsteczkowe mucyny, immunoglobuliny i inne białka ochronne oraz enzymy odgrywające dużą rolę w procesach obronnych. Białka śliny (obecnie znanych jest około 20) mają działanie antybakteryjne. Dzienne wydzielanie śliny wynosi około 500 ml, w tym ok. 200 ml śliny pobudzonej w trakcie posiłków w ciągu ok. 54 min., 300 ml nie pobudzonej w ciągu 16 godzin oraz 40 ml w czasie snu. Ślina, a właściwie zawarte w niej składniki, warunkują prawidłowy stan błon śluzowych.

Jama ustna i gardło ze względu na stały kontakt ze środowiskiem zewnętrznym, są ciągle narażone na ich szkodliwy wpływ. Nie można wyleczyć żadnej zmiany chorobowej jamy ustnej nie przywracając prawidłowego stanu jej wilgotności. Prawidłowo nawilżona błona śluzowa stanowi naturalną barierę ochronną zapobiegającą przenikaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. Natomiast w stanach zapalnych błony śluzowej przywrócenie prawidłowego poziomu nawilżania ułatwia regenerację zmienionej błony śluzowej.

Jama ustna jest siedliskiem licznych drobnoustrojów. W 1 ml śliny znajduje się przeciętnie od 20 do 400 milionów drobnoustrojów. Najwięcej bakterii gromadzi się w jamie ustnej podczas snu. W jamie ustnej i gardle mogą występować prawie wszystkie drobnoustroje chorobotwórcze. W zdrowej jamie ustnej występują paciorkowce, Neisseria i gronkowce, które mogą stać się chorobotwórcze pod wpływem różnych przyczyn miejscowych i ogólnych szczególnie w przypadku osłabienia bariery ochronnej błony śluzowej.

Zapalenie jamy ustnej wywołane jest przez wirusy, bakterie i grzyby. Do jego powstania usposabiają urazy miejscowe: ubytki próchnicze, kamień nazębny, kaleczące protezy zębowe, zbyt twarde szczoteczki do zębów, uszkodzenia mechaniczne, termiczne i chemiczne błony śluzowej, używanie ostrych przypraw, alkohol, palenie tytoniu; oraz ogólne, np.: cukrzyca, ciąża, niedobory witamin z grupy B i C. Stan zapalny może obejmować całą jamę ustną lub zajmować tylko dziąsła, język lub policzki. Drobnoustroje, które bytują zwykle w jamie ustnej pod wpływem wymienionych czynników uaktywniają się i nabierają cech chorobotwórczych.

W ostrym przebiegu powstaje silne przekrwienie błony śluzowejz niewielkim obrzękiem. Nabłonek ulega wzmożonemu złuszczaniu, w wyniku czego tworzy się papkowaty nalot pokrywający błonę śluzową i zęby. Objawem dominującym w ostrym zapaleniu jamy ustnej jest znaczna bolesność i pieczenie błony śluzowej, nasilające się podczas przyjmowania pokarmów, zwłaszcza gorących i kwaśnych. Ostremu zapaleniu towarzyszy upośledzenie smaku, przykry zapach z ust, uczucie suchości w jamie ustnej.

W prostym zapaleniu jamy ustnej wywołanym infekcją wirusową stwierdza się ograniczone lub rozległe przekrwienie błony śluzowej. Chorzy odczuwają ból lub pieczenie. Postępowanie lecznicze polega na usunięciu czynników drażniących oraz ograniczenie spożywania pokarmów gorących i pikantnych, płukaniu jamy ustnej słabymi środkami odkażającymi, stosowaniu preparatów miejscowo znieczulających i łagodzących stan zapalny.

Wrzodziejące zapalenie jamy ustnej jest dalszym etapem prostego (wirusowego) zapalenia, w którym dochodzi do zakażenia bakteryjnego. Powstaje na skutek braku higieny jamy ustnej, obniżonej odporności. Choroba zaczyna się zwykle na brzegach dziąseł w postaci zaczerwienia, obrzęku i wrażliwości na ucisk. Niekiedy dochodzi do powstania głębokich owrzodzeń na błonie śluzowej jamy ustnej i dziąseł. Charakterystyczne objawy to pieczenie i ból w jamie ustnej, występujący niezależnie od przyjmowanych pokarmów, nieprzyjemny zapach z ust, ślinotok. Leczenie obejmuje higienę jamy ustnej, płukanie środkami odkażającymi, stosowaniu preparatów miejscowo znieczulających i łagodzących stan zapalny, miejscową antybiotykoterapię.

Ból gardłaOpryszczkowe zapalenie jamy ustnej pojawia się na skutek zakażenia wirusem Herpes-Zoster (HSV). Pierwsze zakażenie występuje w dzieciństwie, zwykle przebiega bezobjawowo. Choroba jest bardzo zakaźna, uważa się, że 90% populacji jest nosicielami wirusa, ale ujawnia się u 1% osób. Objawami zapalenia jest dokuczliwy ból i pieczenie w jamie ustnej, złe samopoczucie, czasami podwyższona ciepłota ciała. Pojawiają się przejrzyste pęcherzyki na granicy skóry i błony śluzowej. Choroba często towarzyszy ogólnym schorzeniom gorączkowym lub nadmiernemu narażeniu na promienie słoneczne. Występuje bolesność i tkliwość jamy ustnej, ślinotok, powiększenie regionalnych węzłów chłonnych. Pęcherzyki goją się w ciągu 1-2 tygodni, z pozostawieniem strupów, nie pozostawiając blizny. W leczeniu stosujemy leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe.

Grzybicze zapalenie jamy ustnej wywołane jest najczęściej przez grzyby Candida albicans. Grzyby te bytują u około 3-48% zdrowych dorosłych i u 45-65% zdrowych dzieci. Zmiany obejmują często również błonę śluzową gardła. Zapalenie to objawia się również pieczeniem oraz powierzchownymi białawymi ogniskami, silnym przekrwieniem błony śluzowej i łatwo usuwalnym wysiękiem na błonie śluzowej. Choroba pojawia się u osób z obniżoną odpornością, po długotrwałej antybiotykoterapii. Jako leczenie stosujemy pędzlowanie jamy ustnej, leki przeciwgrzybicze ogólnie, leki przeciwbólowe

Aftowe zapalenie jamy ustnej jest schorzeniem o niejasnej etiologii. Określane jest jako przewlekłe, nawykowe, nawracające nadżerki. Często współistnieje ze zmianami na błonie śluzowej gardła. Ujawnienie choroby powodują zakażenia, zmiany hormonalne, pokarmy. Zmiany występują na błonie śluzowej policzków, podniebienia i gardła w postaci od 20 do 200 drobnych owrzodzeń średnicy od 1 do 3 mm. Leczenie obejmuje higienę jamy ustnej, płukanie środkami odkażającymi, stosowaniu preparatów miejscowo znieczulających i łagodzących stan zapalny, leków przeciwbólowych.

Ostre zapalenie błony śluzowej gardła wywołane jest najczęściej przez wirusy oraz wtórnie przez infekcje bakteryjną. Zakażenia bakteryjne stanowią 10-30% wszystkich zapaleń gardła. Ocenia się, że około 40% wszystkich ludzi przynajmniej raz w roku dotyka problem zapalenia gardła. Objawy miejscowe to: dokuczliwy ból gardła, pieczenie, drapanie w gardle, uczucie suchości, kaszel, trudności w połykaniu, objawy ogólne: osłabienie, bóle głowy, stany podgorączkowe. U dzieci pojawiają się objawy towarzyszące: biegunka, wydzielina z nosa, zaczerwienienie spojówek. Objawy miejscowe to: zaczerwienienie, rozpulchnienie błony śluzowej gardła pokrytej gęstą, zasychającą błoną śluzową. Przebieg zazwyczaj jest krótkotrwały (3-7 dni), ale przy nadkażeniu bakteryjnym dłuższy i cięższy.

Zapalenie gardła występuje również w przebiegu takich chorób zakaźnych, jak: ospa wietrzna, odra, różyczka. Leczenie - leki miejscowo odkażające, przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwhistaminowe, preparaty wit. C i wapnia. W przypadku dłuższego i cięższego przebiegu zalecana jest antybiotykoterapia. Inne postacie zapalenia gardła to: zapalenie opryszczkowe błony śluzowej gardła, herpangina, półpasiec.

Charakterystyczną dolegliwością wszystkich chorych z zapaleniami jamy ustnej i gardła jest ból o różnym nasileniu. Może występować pod postacią drapania lub zaciskania w gardle, uczucia ciała obcego, trudności w żuciu i połykaniu, aż do bólu bardzo dokuczliwego utrudniającego spożycie pokarmów i płynów. Charakterystyczne jest jego umiejscowienie, nasilenie stałe, bądź zmienne oraz czynności, które go potęgują np. przełykanie. Towarzyszy mu najczęściej uczucie suchości w jamie ustnej i gardle oraz upośledzenie smaku.

Częstość występowania tych dolegliwości sprawia, iż rozpoznaniem i leczeniem początkowo zajmują się lekarze pierwszego kontaktu, natomiast przy trudnościach diagnostycznych, schorzeniach ogólnoustrojowych manifestujących się zmianami na błonie śluzowej jamy ustnej i gardła, podejrzeniu nowotworów czy powikłaniach stanów zapalnych - lekarze specjaliści.

Najważniejszym elementem wyleczenia stanów zapalnych jest właściwa higiena jamy ustnej w połączeniu z zaprzestaniem stosowania czynników drażniących np.: ostre potrawy, tytoń i alkohol, zapobieganie powstawaniu mikrourazów oraz utrzymanie prawidłowego stopnia nawilżenia błon śluzowych. W leczeniu stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i gardła w zależności od postaci stosujemy preparaty działające miejscowo oraz ogólnie.

Leki stosowane miejscowo do gardła powinny wykazywać działanie ściągające, znieczulające (np.: benzokaina), nawilżające i łagodzące stan zapalny. Działają bezpośrednio na błonę śluzową, penetrując do zmienionych chorobowo tkanek. Stosowane także są środki odkażające, miejscowa antybiotykoterapia. Leki działające ogólnie: leki przeciwzapalne, przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, antybiotyki, preparaty wit. C i wapnia.